پانسمان زخم وریدی فقط برای پوشاندن زخم و جذب ترشحات استفاده نمیشود؛ بلکه باید محیط مناسبی برای ترمیم بافت، محافظت از پوست اطراف و کنترل رطوبت ایجاد کند. با این حال، انتخاب پانسمان به‌تنهایی برای درمان کافی نیست. زخم وریدی معمولا در اثر اختلال بازگشت خون از پا به سمت قلب ایجاد می‌شود و تا زمانی که علت زمینهای، یعنی فشار وریدی بالا، کنترل نشود ممکن است زخم بهبود پیدا نکند یا دوباره عود کند.
برای مراقبت اصولی از این زخمها باید نوع پانسمان با میزان ترشح، وضعیت بستر زخم و پوست اطراف آن هماهنگ باشد. همچنین ارزیابی گردش خون پا و استفاده از درمان فشاری، در صورت مناسب بودن شرایط بیمار، بخش مهمی از برنامه درمان است.
زخم وریدی چیست و چرا ایجاد می‌شود؟
زخم وریدی یا Venous Leg Ulcer نوعی زخم مزمن است که بیشتر در قسمت پایینی ساق پا و اطراف قوزک داخلی دیده می‌شود. این زخم زمانی شکل می‌گیرد که دریچه‌های وریدی پا عملکرد مناسبی نداشته باشند و خون به‌درستی به سمت قلب بازنگردد. در نتیجه، فشار داخل سیاهرگ‌ها افزایش پیدا میکند و مایع و مواد التهابی به بافت‌های اطراف نشت می‌کنند. تداوم این وضعیت به پوست آسیب می‌زند و زمینه ایجاد زخم را فراهم میکند.
تورم پا، احساس سنگینی، خارش، تغییر رنگ پوست به قهوه‌ای یا قرمز، پوسته‌ریزی و ترشح از زخم از نشانه‌های رایج این عارضه هستند. زخم وریدی ممکن است سطحی یا عمیق باشد و معمولا ترشحات قابل‌توجهی دارد. تشخیص علت زخم اهمیت زیادی دارد؛ زیرا زخمهای شریانی، دیابتی و فشاری ممکن است ظاهر مشابهی داشته باشند، اما روش درمان آن‌ها یکسان نیست.
چه پانسمانی برای زخم وریدی مناسب است؟
پانسمان مناسب باید ترشحات زخم را به‌اندازه کافی جذب کند، از خیس‌خوردگی پوست اطراف جلوگیری کند و هنگام تعویض به بستر زخم آسیب نزند. هیچ نوع پانسمانی برای تمام زخمهای وریدی بهترین گزینه نیست؛ انتخاب آن به مقدار ترشح، عمق زخم، وضعیت بافت زنده و وجود عفونت بستگی دارد. شواهد نیز برتری قطعی یک نوع پانسمان را برای همه بیماران نشان نمی‌دهند؛ بنابراین ارزیابی شرایط هر زخم ضروری است.
پس از ترمیم زخم و بسته شدن کامل پوست، ممکن است در محل آسیب‌دیدگی جای زخم باقی بماند. در چنین شرایطی، استفاده از محصولات مراقبت از اسکار مانند شیت سیلیکونی می‌تواند به بهبود ظاهر اسکار و مدیریت برجستگی آن کمک کند. انتخاب محصول باید متناسب با نوع و وضعیت پوست انجام شود.
پانسمان فوم
پانسمان فوم به دلیل قدرت جذب مناسب، برای زخم‌هایی که ترشحات متوسط تا زیاد دارند کاربرد دارد. این پانسمان می‌تواند مایع اضافی را جذب کند و از تماس مستقیم زخم با لباس یا عوامل محیطی جلوگیری کند. میزان جذب، ضخامت و قابلیت استفاده زیر بانداژ فشاری باید هنگام انتخاب در نظر گرفته شود.
پانسمان آلژینات
آلژینات معمولا برای زخمهای دارای ترشحات زیاد یا حفره‌دار استفاده می‌شود. این پانسمان با جذب مایع زخم به تشکیل ژل کمک میکند و می‌تواند ترشحات را در ساختار خود نگه دارد. آلژینات برای زخم خشک مناسب نیست و ممکن است به پانسمان ثانویه نیاز داشته باشد؛ به همین دلیل استفاده از آن باید متناسب با وضعیت بستر زخم باشد.
پانسمان هیدروفایبر و جاذب‌های پیشرفته
پانسمان هیدروفایبر با جذب ترشحات، ساختار ژل‌مانندی ایجاد میکند و به مدیریت رطوبت زخم کمک میکند. در زخم‌هایی که ترشح زیادی دارند، پانسمانهای سوپرجاذب نیز ممکن است برای جلوگیری از نشت مایع و محافظت از پوست اطراف انتخاب شوند. در مقابل، برای زخمهای کمترشح ممکن است یک پانسمان ساده و غیرچسبنده کافی باشد.
پانسمان غیرچسبنده
اگر بستر زخم حساس یا شکننده باشد، پانسمان غیرچسبنده می‌تواند هنگام تعویض از جدا شدن بافت تازه و ایجاد درد جلوگیری کند. این نوع پانسمان به‌ویژه زمانی اهمیت دارد که پوست اطراف زخم نازک، ملتهب یا مستعد آسیب باشد. میزان جذب آن باید با مقدار ترشحات هماهنگ شود و در صورت نیاز همراه با یک لایه جاذب استفاده شود.
مراقبت از زخمها در منزل به نوع آسیب و شرایط بافت بستگی دارد. برای مثال، مراقبت از پوست اطراف استوما با پانسمان زخمهای وریدی یکسان نیست و انتخاب روش مناسب باید بر اساس ویژگی‌های هر زخم انجام شود. مطالعه راهنمای پانسمان زخم استومی در منزل می‌تواند تفاوت نیازهای مراقبتی این دو وضعیت را روشن‌تر کند.
روش صحیح پانسمان زخم وریدی چگونه است؟
تعویض پانسمان باید با رعایت بهداشت و بدون وارد کردن فشار یا آسیب به بافت زخم انجام شود. اگر زخم عمیق، بسیار پرترشح یا مشکوک به عفونت باشد، بهتر است این کار توسط پرستار یا متخصص مراقبت از زخم انجام شود.
۱. آماده‌سازی و ارزیابی زخم
پیش از تعویض، دست‌ها را بشویید و وسایل تمیز و مناسب را آماده کنید. پانسمان قبلی را به‌آرامی جدا کنید؛ اگر به زخم چسبیده است، با روش توصیه‌شده توسط درمانگر آن را مرطوب کنید تا بدون کشیدن بافت جدا شود. سپس اندازه زخم، مقدار و رنگ ترشحات، بوی غیرمعمول و وضعیت پوست اطراف بررسی شود.
۲. پاک‌سازی بستر زخم
برای شست‌وشوی زخم معمولا از سرم نرمال سالین یا محلول مناسب توصیه‌شده توسط درمانگر استفاده می‌شود. هدف، برداشتن ترشحات و آلودگی‌های سطحی بدون آسیب زدن به بافت سالم است. استفاده خودسرانه از الکل، آب اکسیژنه یا مواد ضدعفونی‌کننده قوی ممکن است به سلول‌های در حال ترمیم آسیب بزند. بافت مرده یا لایه‌های چسبیده نیز نباید بدون ارزیابی و روش مناسب جدا شوند.
۳. انتخاب و قرار دادن پانسمان
پانسمان باید متناسب با اندازه زخم انتخاب شود و سطح آن را بدون فشردن بستر زخم بپوشاند. اگر ترشحات زیاد باشند، باید از پانسمان جاذب مناسب استفاده شود تا مایع به پوست سالم اطراف نشت نکند. در زخمهای کمترشح، استفاده از پانسمان بیش‌ازحد جاذب ممکن است باعث خشک شدن بستر زخم شود.
۴. محافظت از پوست اطراف و تعویض به‌موقع
پوست اطراف زخم در اثر تماس مداوم با ترشحات ممکن است سفید، نرم، ملتهب یا دچار خراش شود. استفاده از محافظ پوستی مناسب می‌تواند از این ناحیه مراقبت کند. زمان تعویض پانسمان نیز به نوع محصول و میزان ترشح بستگی دارد؛ پانسمان باید پیش از نشت ترشحات یا اشباع کامل تعویض شود.
چرا درمان فشاری در کنار پانسمان اهمیت دارد؟
یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های زخم وریدی با بسیاری از زخمهای دیگر، نقش اختلال گردش خون وریدی در ایجاد و تداوم آن است. پانسمان از بستر زخم محافظت میکند، اما به‌تنهایی فشار بالای وریدهای پا را کاهش نمی‌دهد. به همین دلیل، درمان فشاری با بانداژهای چندلایه، جوراب یا ابزارهای فشاری پزشکی، در صورت مناسب بودن وضعیت گردش خون، بخش اصلی درمان زخم وریدی محسوب می‌شود.
پیش از شروع فشاردرمانی باید خونرسانی شریانی پا بررسی شود. یکی از روش‌های ارزیابی، اندازه‌گیری شاخص مچ پا به بازو یا ABI است. اگر بیمار هم‌زمان دچار بیماری شریانی باشد، فشار نامناسب می‌تواند خونرسانی را مختل کند و به بافت آسیب بزند. بنابراین انتخاب میزان فشار و نوع بانداژ باید بر اساس معاینه و ارزیابی متخصص انجام شود؛ بانداژ فشاری را نباید خودسرانه در منزل بست.
چه عواملی به بهبود زخم وریدی کمک می‌کنند؟
در کنار مراقبت موضعی، کاهش تورم و بهبود بازگشت خون وریدی اهمیت دارد. بالا نگه داشتن پا در زمان استراحت، پرهیز از ایستادن یا نشستن طولانی‌مدت و انجام فعالیت بدنی متناسب با توان فرد می‌تواند به کنترل علائم کمک کند. راه رفتن و تمرین‌های حرکتی مچ پا نیز با فعال کردن عضلات ساق، به عملکرد پمپ عضلانی پا کمک می‌کنند.
مراقبت از پوست سالم، استفاده از مرطوب‌کننده مناسب روی نواحی خشک و جلوگیری از ضربه یا خراش نیز ضروری است. اگر زخم بهبود پیدا کند اما علت زمینهای کنترل نشود، احتمال بازگشت آن وجود دارد؛ به همین دلیل پیگیری درمان و استفاده صحیح از روش فشاری تجویزشده اهمیت دارد.
چه زمانی زخم وریدی به بررسی فوری نیاز دارد؟
افزایش ناگهانی درد، قرمزی و گرمی منتشر اطراف زخم، تورم رو به افزایش، ترشح چرکی، بوی نامطبوع جدید یا تب می‌تواند نشانه عفونت یا بدتر شدن وضعیت زخم باشد و نیاز به ارزیابی پزشکی دارد. همچنین اگر پس از شروع بانداژ فشاری، پا یا انگشتان بی‌حس شوند، رنگ آن‌ها به سفیدی یا کبودی تغییر کند یا درد غیرمعمول و شدید ایجاد شود، باید فورا با درمانگر تماس گرفت و طبق دستور او اقدام کرد.
آیا پانسمان زخم وریدی در منزل امکان‌پذیر است؟
بله، در بسیاری از موارد بیمار یا مراقب او می‌تواند پس از آموزش و دریافت برنامه مشخص از پرستار، تعویض پانسمان را در منزل انجام دهد. با این حال، ارزیابی اولیه زخم، بررسی گردش خون و تعیین نوع فشاردرمانی باید توسط فرد متخصص انجام شود. زخمهای عمیق، عفونی، بسیار پرترشح یا زخم‌هایی که با مراقبت مناسب بهبود پیدا نمی‌کنند، به پیگیری تخصصی نیاز دارند.
جمع‌بندی
پانسمان زخم وریدی باید بر اساس میزان ترشحات، عمق زخم و وضعیت پوست اطراف انتخاب شود. پانسمانهای فوم، آلژینات، هیدروفایبر و انواع غیرچسبنده هرکدام کاربرد مشخصی دارند و هیچ‌کدام برای تمام زخمها مناسب نیستند. نکته مهم‌تر این است که پانسمان به‌تنهایی علت زخم را درمان نمی‌کند؛ کنترل فشار وریدی با روش فشاری مناسب، پس از ارزیابی گردش خون، و مراقبت منظم از پا نقش اساسی در بهبود و پیشگیری از عود زخم دارند
