پانسمان زخم استومی یکی از بخش‌های مهم مراقبت از افرادی است که پس از جراحی روده یا دستگاه ادراری، استوما دارند. پوست اطراف استوما به دلیل تماس احتمالی با ترشحات، چسب پایه کیسه و رطوبت، ممکن است دچار التهاب، خراش، زخم یا عفونت شود. مراقبت صحیح از این ناحیه کمک می‌کند پوست در شرایط مناسبی باقی بماند و احتمال بروز عوارض کاهش پیدا کند.
برای انجام مراقبت در منزل، ابتدا باید مشخص شود که مشکل مربوط به پوست اطراف استوما است یا خود محل جراحی و زخم اطراف آن. نوع آسیب، عمق زخم و میزان ترشحات در انتخاب روش پانسمان تأثیر دارند. به همین دلیل، بهتر است برنامه مراقبتی با نظر پرستار استومی یا پزشک تنظیم شود.
زخم استومی چیست و چرا ایجاد می‌شود؟
استوما بخشی از روده یا مجاری ادراری است که طی جراحی از سطح شکم خارج می‌شود تا مواد دفعی از طریق آن وارد کیسه مخصوص شوند. پوست اطراف این ناحیه که پوست پری‌استومال نام دارد، باید سالم و بدون التهاب باشد.
گاهی تماس ترشحات روده یا ادرار با پوست، نصب نامناسب چسب پایه، تعویض غیراصولی کیسه یا حساسیت به مواد چسبنده باعث آسیب پوستی می‌شود. این آسیب ممکن است به شکل قرمزی، سوزش، خارش، التهاب، زخم سطحی یا حتی تخریب عمیق‌تر پوست ظاهر شود.
از مهم‌ترین عوامل ایجاد زخم اطراف استوما می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- نشت مدفوع یا ادرار از زیر چسب پایه کیسه
- انتخاب نامناسب اندازه دهانه کیسه نسبت به قطر استوما
- تعویض خشن و مکرر چسب و آسیب به لایه سطحی پوست
- باقی ماندن رطوبت و ترشحات روی پوست
- عفونت قارچی یا باکتریایی
- حساسیت پوستی به چسب یا محصولات مراقبتی
نکته مهم این است که آسیب پوستی اطراف استوما طبیعی محسوب نمی‌شود و نباید صرفا با تعویض پانسمان نادیده گرفته شود.
وسایل مورد نیاز برای پانسمان زخم استومی در منزل
پیش از شروع کار، بهتر است تمام وسایل مورد نیاز آماده باشند تا هنگام باز بودن کیسه استومی، مراقبت بدون وقفه انجام شود. وسایل مورد استفاده با توجه به نوع استوما و وضعیت پوست متفاوت هستند.
مهم‌ترین تجهیزات شامل گاز استریل یا دستمال نرم و تمیز، آب ولرم یا سرم شست‌وشو، کیسه و چسب پایه جدید، راهنمای اندازه‌گیری استوما، پودر محافظ مخصوص استومی و در صورت تجویز پزشک، پانسمان جاذب یا محافظ پوستی است.
در زخم‌های سطحی ممکن است پودر استومی برای جذب رطوبت و محافظت از پوست استفاده شود؛ اما زخم‌های عمیق‌تر به ارزیابی تخصصی و انتخاب پانسمان متناسب با میزان ترشحات نیاز دارند.
مراحل صحیح پانسمان زخم استومی در منزل
انجام صحیح مراحل مراقبت باعث می‌شود پوست کمتر آسیب ببیند و چسب پایه کیسه نیز بهتر روی سطح شکم قرار بگیرد. اگر زخم باز، عمیق یا عفونی است، مراحل درمان باید مطابق دستور پزشک یا پرستار زخم انجام شود.
اگر می خواهید بدانید که نحوه درمان زخم شریانی در منزل چگونه است این مقاله مناسب شماست، برای دریافت اطلاعات بیشتر کلیک کنید.
۱. آماده‌سازی و رعایت بهداشت
ابتدا دست‌ها را با آب و صابون بشویید و وسایل مورد نیاز را در دسترس قرار دهید. بهتر است تعویض کیسه در محیطی تمیز و با نور کافی انجام شود تا بتوانید وضعیت استوما و پوست اطراف آن را بررسی کنید.
۲. برداشتن کیسه و پانسمان قبلی
چسب پایه را به آرامی از پوست جدا کنید. برای جلوگیری از آسیب بیشتر، پوست را با یک دست ثابت نگه دارید و چسب را با دست دیگر به تدریج جدا کنید. در صورت نیاز می‌توان از پاک‌کننده مخصوص چسب استومی استفاده کرد.
از کشیدن ناگهانی چسب یا استفاده از وسایل تیز برای جدا کردن آن خودداری کنید.
۳. شست وشو و بررسی پوست اطراف استوما
پوست اطراف استوما را با آب ولرم و گاز یا دستمال نرم تمیز کنید. سپس با ضربه‌های آرام آن را خشک کنید. استفاده از مواد ضدعفونی‌کننده قوی، الکل، عطر و محصولات چرب بدون تجویز متخصص مناسب نیست؛ زیرا ممکن است پوست را تحریک کنند یا مانع چسبیدن صحیح پایه کیسه شوند.
در این مرحله باید رنگ پوست، وجود قرمزی، تورم، ترشح، خونریزی و عمق آسیب بررسی شود. استومای سالم معمولا صورتی یا قرمز، مرطوب و براق است.
۴. انتخاب پانسمان مناسب
انتخاب پانسمان به نوع آسیب بستگی دارد. در برخی موارد که پوست دچار خراش یا آسیب سطحی شده است، پودر محافظ استومی می‌تواند به مدیریت رطوبت کمک کند. در صورت وجود زخم عمیق یا ترشحات قابل توجه، ممکن است پانسمان جاذب یا محافظ نازک با نظر متخصص مورد نیاز باشد.
پانسمان نباید مانع خروج مواد دفعی از استوما شود یا باعث ایجاد فاصله بین چسب پایه و پوست سالم اطراف آن شود.
۵. نصب مجدد کیسه استومی
پس از تمیز و خشک شدن پوست، اندازه استوما را بررسی کنید. دهانه چسب پایه باید متناسب با اندازه استوما باشد؛ به شکلی که پوست اطراف در معرض تماس مستقیم با ترشحات قرار نگیرد و چسب نیز به بافت استوما فشار وارد نکند.
در نهایت، پایه کیسه را به آرامی روی پوست قرار دهید و مطابق دستور محصول، چند لحظه با دست روی آن فشار ملایم وارد کنید تا اتصال مناسبی ایجاد شود.
چه زمانی باید پانسمان زخم استومی را تعویض کرد؟
زمان تعویض کیسه و پانسمان به نوع سیستم استومی، میزان ترشحات و شرایط پوست بستگی دارد. تعویض باید طبق برنامه تعیین‌شده توسط پرستار استومی انجام شود؛ اما در صورت نشت، شل شدن چسب یا احساس سوزش و خارش مداوم، نباید تا زمان تعویض بعدی صبر کرد.
اگر پانسمان خیس، آلوده یا اشباع شده باشد، باید طبق دستور درمانگر تعویض شود. چسباندن نوار یا چسب اضافی روی سیستم نشتی‌دار، جایگزین تعویض صحیح آن نیست.
چه علائمی نشان می‌دهد زخم استومی به مراقبت پزشکی نیاز دارد؟
برخی آسیب‌های پوستی با اصلاح اندازه کیسه و مراقبت مناسب بهبود پیدا می‌کنند؛ اما بعضی علائم می‌توانند نشانه عفونت یا عارضه جدی‌تر باشند.
در صورت مشاهده ترشحات چرکی، بوی غیرمعمول همراه با التهاب، افزایش درد، قرمزی منتشر، تورم یا تب باید با پزشک یا پرستار استومی تماس گرفت. زخم عمیق، خونریزی قابل توجه یا تغییر رنگ استوما به بنفش، خاکستری یا سیاه نیز نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
همچنین اگر خروجی استوما متوقف شود و این وضعیت با درد شکم، تهوع، استفراغ یا نفخ همراه باشد، احتمال انسداد وجود دارد و باید فورا ارزیابی پزشکی انجام شود.
تفاوت پانسمان زخم استومی با پانسمان زخم‌های معمولی
یکی از اشتباهات رایج در مراقبت خانگی، استفاده از روش‌های معمول پانسمان برای تمام زخم‌ها است. زخم اطراف استوما شرایط متفاوتی دارد؛ زیرا این ناحیه در معرض رطوبت، ترشحات و چسبندگی مداوم سیستم کیسه قرار می‌گیرد.
برای مثال، استفاده از پانسمان ضخیم یا پمادهای چرب ممکن است مانع اتصال مناسب چسب پایه شود. بنابراین انتخاب پانسمان باید علاوه بر ویژگی‌های ترمیمی، با سیستم جمع‌آوری ترشحات نیز سازگار باشد.
در مراقبت از زخم‌های دیگر بدن، مانند زخم‌های برجسته، ممکن است روش‌های متفاوتی مورد استفاده قرار گیرد. برای آشنایی با این مشکل می‌توانید مطلب درمان زخم برجسته را مطالعه کنید.
در زمینه مدیریت اسکارهای ناشی از جراحی نیز شیت سیلیکونی کاربرد متفاوتی دارد و برای مراقبت از اسکار پس از بسته شدن کامل زخم استفاده می‌شود، نه برای پوشاندن زخم باز استومی.
به همین ترتیب، پانسمان سیلیکونی را نباید بدون توجه به نوع زخم و دستور متخصص جایگزین پانسمان مخصوص استومی کرد.
اگر پس از بسته شدن زخم جراحی، بافت برجسته یا گوشت اضافه ایجاد شده باشد، بررسی روش‌های درمان گوشت اضافه می‌تواند به شناخت گزینه‌های مراقبت از اسکار کمک کند.
همچنین برای افرادی که به دنبال روش‌های غیرتهاجمی مدیریت جای زخم پس از ترمیم کامل هستند، مطالعه مطلب درمان جای زخم بدون لیزر مفید است.
سوالات متداول
آیا می‌توان پانسمان زخم استومی را در منزل انجام داد؟
بله، مراقبت روزمره و تعویض کیسه استومی را می‌توان پس از آموزش توسط پرستار در منزل انجام داد. با این حال، زخم باز، عمیق یا عفونی باید ابتدا توسط متخصص ارزیابی شود.
برای شست وشوی زخم اطراف استوما از چه چیزی استفاده کنیم؟
معمولا آب ولرم یا سرم شست وشو برای تمیز کردن ناحیه مناسب است. از مصرف الکل، مواد ضدعفونی‌کننده قوی و محلول‌های محرک بدون تجویز پزشک خودداری کنید.
آیا استفاده از پودر استومی برای زخم باز مناسب است؟
پودر محافظ استومی ممکن است برای برخی آسیب‌های سطحی و مرطوب پوست اطراف استوما استفاده شود؛ اما برای زخم‌های عمیق یا دارای ترشحات چرکی کافی نیست و باید نوع درمان توسط متخصص تعیین شود.
آیا می‌توان از شیت سیلیکونی روی زخم استومی استفاده کرد؟
شیت سیلیکونی مخصوص مدیریت اسکار است و برای زخم باز یا ناحیه‌ای که هنوز ترمیم نشده مناسب نیست. استفاده از آن باید به بعد از بسته شدن کامل زخم و با توجه به وضعیت پوست موکول شود.
علت سوزش پوست اطراف استوما چیست؟
نشت ترشحات از زیر چسب پایه، تماس طولانی‌مدت پوست با رطوبت، حساسیت به چسب یا عفونت از دلایل احتمالی سوزش هستند. برای رفع مشکل باید علت اصلی شناسایی شود.
